Sadece zafer listesi değil
Yenilgiler, kuşatmalar, sonuçsuz seferler ve Müslümanların karşı karşıya geldiği acı olaylar da tarihî bağlamıyla anlatılır.
624’TEN 1683’E · SEBEP · SEYİR · SONUÇ · ETKİ
İslam tarihindeki önemli savaşlar
Gazvelerden büyük fetihlere, iç siyasî çatışmalardan Selçuklu, Eyyûbî, Memlük ve Osmanlı meydanlarına uzanan ayrıntılı bir tarih kütüphanesi. Her olay; zamanı, yeri, tarafları, kumandanları, sebepleri ve kalıcı sonuçlarıyla birlikte ele alınır.
45 önemli savaş ve sefer7 tarih dönemi1000+ yıllık kronoloji4 ayrıntı başlığı
Rakamlar ihtiyatla verilir
Erken kaynaklardaki asker ve kayıp sayıları çoğu zaman farklıdır. Tartışmalı rakamlar kesin bilgi gibi sunulmaz.
Taraflar ve sonuçlar birlikte
Kimlerin savaştığı kadar, kararların topluma, siyasete ve sonraki kuşaklara bıraktığı etki de gösterilir.
45 kayıt gösteriliyor
624–630
9 kayıtHz. Peygamber Dönemi
01
17 Ramazan 2 · 13 Mart 624
Bedir Gazvesi
⌖ Bedir kuyuları, Medine–Mekke yolu
TARAFLARMedineli Müslümanlar ile Mekke Kureyş ordusu
KOMUTANLARHz. Muhammed (s.a.v.) · Ebû Cehil ve Kureyş ileri gelenleri
Savaşın sebebi ve arka planı
Mekke’de uğranılan baskılar, hicret sırasında geride bırakılan mallar, Kureyş’in Medine’ye yönelik tehdidi ve Suriye ticaret yolunun meydana getirdiği siyasî gerilim çatışmanın arka planını oluşturdu.
Savaş nasıl gelişti?
Başlangıçta bir kervanı takip amacı taşıyan hareket, Mekke’den çıkan yardım ordusuyla karşılaşılınca meydan savaşına dönüştü. Müslümanlar Bedir kuyularına erken ulaştı, mevzi seçimi ve birlik düzeni avantaj sağladı. Çarpışma geleneksel mübâreze ile başladı ve kısa fakat yoğun bir muharebeyle sürdü.
Sonuç
Kureyş ordusu yenildi; Ebû Cehil dahil bazı önde gelen isimler öldü, esirler alındı. Esirlere uygulanacak muamele istişareyle belirlendi ve bir kısmı fidye ya da öğretim şartıyla serbest bırakıldı.
Tarihî etkisi
Bedir, Medine toplumunun siyasî itibarını yükseltti ve Kureyş’le mücadelenin seyrini değiştirdi. Enfâl sûresindeki hükümler, ganimet, itaat ve savaş ahlâkı bakımından bu olayla ilişkilendirilir.
02
Şevval 3 · Mart 625
Uhud Gazvesi
⌖ Uhud dağı etekleri, Medine
TARAFLARMedineli Müslümanlar ile Mekke Kureyş ordusu
KOMUTANLARHz. Muhammed (s.a.v.) · Ebû Süfyân · Hâlid b. Velîd (o sırada Kureyş safında)
Savaşın sebebi ve arka planı
Kureyş, Bedir’deki yenilginin itibar ve ticaret üzerindeki etkisini gidermek, kayıplarının intikamını almak ve Medine’deki yeni siyasî merkezi zayıflatmak istedi.
Savaş nasıl gelişti?
Medine içinde savunma ile şehir dışında karşılaşma seçenekleri istişare edildi; çoğunluğun görüşüyle Uhud’a çıkıldı. Okçular tepesine yerleştirilen birliğe mevzisini terk etmemesi emredildi. Savaşın ilk bölümünde Müslümanlar üstünlük kurdu; okçuların önemli bir kısmının ganimet toplamak için yerinden ayrılması üzerine Kureyş süvarileri arkadan saldırdı ve düzen bozuldu.
Sonuç
Müslümanlar ağır kayıp verdi; Hz. Hamza şehid oldu ve Hz. Peygamber yaralandı. Buna rağmen Kureyş Medine’yi işgal edemeden geri döndü.
Tarihî etkisi
Uhud, disiplin, emre bağlılık, söylenti karşısında metanet ve geçici yenilginin sebeplerini değerlendirme bakımından Kur’an’da ayrıntılı biçimde ele alınan bir tecrübe oldu.
03
Şevval–Zilkade 5 · 627
Hendek (Ahzâb) Gazvesi
⌖ Medine’nin kuzey savunma hattı
TARAFLARMedine’deki Müslümanlar ile Kureyş, Gatafân ve müttefik kabileler
KOMUTANLARHz. Muhammed (s.a.v.) · Ebû Süfyân · Müttefik kabile liderleri
Savaşın sebebi ve arka planı
Kureyş ve müttefikleri Medine’deki Müslüman varlığını toplu bir seferle sona erdirmek istedi. Bölgedeki siyasî ittifaklar ve Benî Nadîr çevresinin teşvikleri büyük bir kuşatma ordusunun kurulmasında etkili oldu.
Savaş nasıl gelişti?
Selmân-ı Fârisî’nin önerisiyle Medine’nin açık kuzey cephesine hendek kazıldı. Müttefik ordu alışık olmadığı bu engel karşısında doğrudan hücum edemedi. Haftalar süren kuşatma, küçük çatışmalar, erzak ve hava şartlarının baskısı ve ittifak içindeki güvensizlikle uzadı.
Sonuç
Şiddetli rüzgâr ve ağırlaşan şartlar sonrasında müttefikler sonuç alamadan çekildi. Medine savunması başarıyla korundu.
Tarihî etkisi
Savaş, Kureyş’in Medine’yi ortadan kaldırmaya yönelik son büyük saldırısı kabul edilir. Bundan sonra siyasî ve askerî inisiyatif giderek Müslümanların eline geçti.
04
Muharrem–Safer 7 · 628
Hayber Gazvesi
⌖ Hayber vahası, Medine’nin kuzeyi
TARAFLARMedine Müslümanları ile Hayber’deki kale toplulukları
KOMUTANLARHz. Muhammed (s.a.v.) · Müslüman birlik kumandanları · Hayber kale liderleri
Savaşın sebebi ve arka planı
Hayber’in Medine’ye karşı kurulan ittifaklarda rol oynaması, kuzey ticaret yolunun güvenliği ve bölgedeki sürekli askerî tehdit seferin başlıca sebepleri arasında gösterilir.
Savaş nasıl gelişti?
Hayber tek bir şehir değil, birbirinden ayrı ve sağlam kalelerden oluşuyordu. Kuşatma kale kale ilerledi; bazı mevziler savaşla, bazıları anlaşmayla teslim oldu. Rivayetlerde Hz. Ali’nin bazı kritik çarpışmalardaki rolü özellikle anlatılır.
Sonuç
Hayber’in siyasî ve askerî direnci sona erdi. Arazinin işletilmesi konusunda yerel halkla ürün paylaşımına dayalı bir düzen kuruldu.
Tarihî etkisi
Medine’nin kuzey güvenliği güçlendi, ekonomik imkânlar genişledi ve Hudeybiye’den sonra oluşan siyasî üstünlük pekişti.
05
Cemâziyelevvel 8 · Eylül 629
Mûte Savaşı
⌖ Mûte, günümüz Ürdün’ü
TARAFLARMedine’den gönderilen birlik ile Bizans’a bağlı Gassânî ve bölgesel kuvvetler
KOMUTANLARZeyd b. Hârise · Ca‘fer b. Ebû Tâlib · Abdullah b. Revâha · Hâlid b. Velîd
Savaşın sebebi ve arka planı
Hz. Peygamber’in elçisinin öldürülmesi diplomatik dokunulmazlığın ihlali sayıldı. Kuzey Arabistan’daki Bizans nüfuzu ve müttefik kabilelerin tehdidi de seferin arka planındaydı.
Savaş nasıl gelişti?
Orduya, ilk üç kumandanın sırayla görevi devralacağı bildirildi. Zeyd, Ca‘fer ve Abdullah çarpışmada şehid oldu. Ardından kumandayı alan Hâlid b. Velîd birlik düzenini değiştirip karşı tarafa yeni destek geldiği izlenimi verdi ve ordunun büyük kısmını kuşatılmadan geri çekti.
Sonuç
Kesin bir meydan zaferi elde edilmedi; ancak birlik tamamen imha olmaktan kurtarıldı ve düzenli biçimde Medine’ye döndü.
Tarihî etkisi
Mûte, Müslümanların Bizans sınır sistemiyle ilk büyük askerî karşılaşması oldu. Hâlid b. Velîd’in kumandanlık yeteneği bu savaşla belirginleşti.
06
Ramazan 8 · Ocak 630
Mekke’nin Fethi
⌖ Mekke
TARAFLARMedine Müslümanları ile Kureyş
KOMUTANLARHz. Muhammed (s.a.v.) · Ebû Süfyân ve Mekke ileri gelenleri
Savaşın sebebi ve arka planı
Hudeybiye Antlaşması’na bağlı Huzâa kabilesine, Kureyş’in desteklediği Benî Bekir’in saldırması antlaşma ihlali sayıldı. Yapılan diplomatik girişimler sonuç vermeyince Mekke üzerine yüründü.
Savaş nasıl gelişti?
Hazırlık gizli tutuldu ve büyük bir kuvvetle Mekke çevresine ulaşıldı. Şehrin farklı yönlerinden giriş planlandı; genel emir, saldırıya uğranmadıkça çarpışmadan kaçınmaktı. Sınırlı direniş dışında şehir büyük ölçüde çatışmasız teslim oldu.
Sonuç
Kâbe putlardan temizlendi, geniş bir af ilan edildi ve Mekke İslam toplumunun merkezlerinden biri oldu.
Tarihî etkisi
Fetih, Kureyş’le uzun süren mücadeleyi sona erdirdi. Arabistan’daki kabile heyetlerinin Medine’yle ilişki kurmasını hızlandırdı ve siyasî birliğin önünü açtı.
07
Şevval 8 · 630
Huneyn Gazvesi
⌖ Huneyn vadisi, Mekke–Tâif arası
TARAFLARMüslüman ordusu ile Hevâzin ve Sakīf ittifakı
KOMUTANLARHz. Muhammed (s.a.v.) · Mâlik b. Avf
Savaşın sebebi ve arka planı
Mekke’nin fethinden sonra Hevâzin ve Sakīf kabileleri güç dengesinin kendi aleyhlerine değişeceğini düşünerek geniş bir ittifakla harekete geçti.
Savaş nasıl gelişti?
Karşı taraf vadinin dar geçitlerinde pusu kurdu. Sabahın erken saatlerinde ok yağmuruna tutulan Müslüman birliklerin bir kısmı dağıldı. Hz. Peygamber’in bulunduğu merkez etrafında sahâbîlerin yeniden toplanmasıyla düzen kuruldu ve karşı hücuma geçildi.
Sonuç
İttifak kuvvetleri yenildi; önemli miktarda esir ve ganimet ele geçirildi. Daha sonra esirlerin büyük bölümü iade edildi.
Tarihî etkisi
Huneyn, sayı üstünlüğünün tek başına zafer getirmediğini gösteren bir tecrübe olarak Tevbe sûresinde anılır. Mekke çevresindeki askerî denge kesin biçimde değişti.
08
Şevval 8 · 630
Tâif Kuşatması
⌖ Tâif
TARAFLARMüslüman ordusu ile Sakīf kabilesinin Tâif savunması
KOMUTANLARHz. Muhammed (s.a.v.) · Tâif’in kabile ve kale savunucuları
Savaşın sebebi ve arka planı
Huneyn’de dağılan Sakīf ve Hevâzin kuvvetlerinin bir kısmı sağlam surlarla çevrili Tâif’e çekildi. Bölgedeki tehdidi sona erdirmek amacıyla şehir kuşatıldı.
Savaş nasıl gelişti?
Savunmacılar surların gerisinden yoğun ok atışı yaptı. Kuşatma araçları ve farklı taktikler denendi; ancak yüksek kayıp ihtimali ve şehrin güçlü erzak imkânı sebebiyle uzayan kuşatma kaldırıldı.
Sonuç
Şehir o anda askerî yolla alınmadı. Sakīf heyeti daha sonra kendi isteğiyle Medine’ye gelerek İslam’ı kabul etti.
Tarihî etkisi
Olay, her askerî hedefin zor kullanılarak sonuçlandırılmadığını; zaman, diplomasi ve toplumsal dönüşümün de belirleyici olabildiğini gösterir.
09
Receb 9 · 630
Tebük Seferi
⌖ Tebük, Kuzey Arabistan
TARAFLARMedine’den çıkan Müslüman ordusu; muhtemel Bizans ve müttefik tehdidine karşı sefer
KOMUTANLARHz. Muhammed (s.a.v.) · Çeşitli sancak ve birlik kumandanları
Savaşın sebebi ve arka planı
Bizans sınırında büyük bir kuvvet toplandığına dair haberler ve kuzey ticaret yolunun güvenliği, çok sıcak ve kurak bir dönemde uzun mesafeli sefer hazırlığını başlattı.
Savaş nasıl gelişti?
Hazırlık açıkça duyuruldu; zenginler yardıma çağrıldı ve güç şartlar sebebiyle ordu kaynaklarda “Ceyşü’l-usre” diye anıldı. Tebük’e ulaşıldığında büyük bir düşman ordusuyla karşılaşılmadı. Bölgedeki bazı yerel yöneticilerle anlaşmalar yapıldı.
Sonuç
Meydan savaşı olmadı; ordu bir süre bölgede kaldıktan sonra Medine’ye döndü.
Tarihî etkisi
Sefer, Medine’nin kuzey sınırındaki siyasî ağırlığını gösterdi. Katılım, mazeret ve toplumsal sorumluluk meseleleri Tevbe sûresinde geniş biçimde ele alındı.
632–655
8 kayıtRâşid Halifeler ve Fetihler
10
11–12 · 632–633
Ridde Savaşları
⌖ Arabistan’ın farklı bölgeleri
TARAFLARMedine halifeliği ile zekât vermeyi reddeden, siyasî bağlılığı sona erdiren veya yeni peygamberlik iddialarını izleyen kabileler
KOMUTANLARHz. Ebû Bekir · Hâlid b. Velîd · İkrime b. Ebû Cehil · çeşitli kabile liderleri
Savaşın sebebi ve arka planı
Hz. Peygamber’in vefatından sonra bazı kabileler Medine’yle yaptıkları bağlılık düzeninin sona erdiğini düşündü; bir kısmı zekâtı reddetti, bir kısmı da Müseylime, Tuleyha ve Secâh gibi iddia sahiplerinin çevresinde toplandı.
Savaş nasıl gelişti?
Hz. Ebû Bekir, dinî ve siyasî birliğin parçalanmasını kabul etmedi ve Arabistan’ın farklı cephelerine birlikler gönderdi. Seferler tek bir savaş değil, birçok kabile ve bölgeyle yürütülen ardışık harekâtlardan oluştu.
Sonuç
Medine yönetimi Arabistan’daki hâkimiyetini yeniden kurdu. İsyan merkezleri dağıtıldı ve zekât sistemi devam ettirildi.
Tarihî etkisi
Ridde savaşları hilâfet kurumunun ilk büyük sınavı oldu. Arabistan’daki birlik sağlandıktan sonra Irak ve Suriye yönündeki fetih hareketleri hızlandı.
11
11 · 632–633
Yemâme Savaşı
⌖ Akrabâ, Yemâme bölgesi
TARAFLARMedine ordusu ile Müseylime’nin Benî Hanîfe kuvvetleri
KOMUTANLARHâlid b. Velîd · Müseylimetülkezzâb
Savaşın sebebi ve arka planı
Müseylime’nin peygamberlik iddiası, güçlü kabile desteği ve Medine otoritesini reddetmesi Ridde savaşlarının en çetin cephesini oluşturdu.
Savaş nasıl gelişti?
İlk çarpışmalarda Medine ordusu zorlandı. Birlikler kabile esaslı dağınık düzenden daha sıkı bir düzene geçirildi. Müseylime’nin kuvvetleri daha sonra “Akrabâ bahçesi” veya “ölüm bahçesi” diye anılan korunaklı alana çekildi; şiddetli çatışma burada sonuçlandı.
Sonuç
Müseylime öldürüldü ve Benî Hanîfe direnişi kırıldı. Her iki taraf da ağır kayıp verdi; çok sayıda Kur’an hâfızı sahâbî şehid oldu.
Tarihî etkisi
Hâfızların kaybı, Kur’an’ın yazılı malzemesinin bir mushaf halinde toplanması teklifini gündeme getiren başlıca gelişmelerden biri kabul edilir.
12
13 · 634
Ecnâdeyn Savaşı
⌖ Filistin bölgesi
TARAFLARRâşid halifelik orduları ile Bizans kuvvetleri
KOMUTANLARHâlid b. Velîd ve Müslüman cephe kumandanları · Bizans bölge kumandanları
Savaşın sebebi ve arka planı
Suriye ve Filistin’e gönderilen Müslüman birliklerin ilerleyişini durdurmak isteyen Bizans yönetimi bölgedeki kuvvetlerini bir araya getirdi.
Savaş nasıl gelişti?
Farklı güzergâhlardan ilerleyen Müslüman birlikler ortak bir komuta ve cephe düzeninde toplandı. Kaynaklardaki asker sayıları büyük ölçüde farklıdır; savaşın ayrıntıları da erken dönem rivayetlerine dayanır.
Sonuç
Bizans ordusu geri çekildi ve Filistin içlerindeki savunma hattı zayıfladı.
Tarihî etkisi
Ecnâdeyn, Bizans’la yapılan ilk büyük meydan savaşlarından biri sayılır. Dımaşk ve sonraki Suriye fetihleri için askerî zemin hazırladı.
13
Receb 15 · Ağustos 636
Yermük Savaşı
⌖ Yermük vadisi, Suriye–Ürdün sınırı
TARAFLARRâşid halifelik ordusu ile Bizans İmparatorluğu ordusu
KOMUTANLAREbû Ubeyde b. Cerrâh · Hâlid b. Velîd · Bizans kumandanları
Savaşın sebebi ve arka planı
Bizans İmparatoru Herakleios, Suriye ve Filistin’de kaybedilen şehirleri geri almak ve Müslüman kuvvetleri bölgeden çıkarmak için geniş bir karşı harekât hazırladı.
Savaş nasıl gelişti?
Müslüman birlikler dağınık şehir savunmalarından çekilerek Yermük’te birleşti. Günler süren çarpışmalarda süvari birliklerinin hareketliliği, cepheler arası destek ve vadi coğrafyasının kullanılması etkili oldu. Kaynaklarda ordu mevcutlarına ilişkin rakamlar ihtilaflıdır.
Sonuç
Bizans ordusu ağır yenilgiye uğradı ve kuzeye çekildi.
Tarihî etkisi
Yermük, Bizans’ın Suriye’deki hâkimiyetini geri dönülmez biçimde zayıflattı. Dımaşk, Kudüs ve çevre şehirlerin Müslüman yönetimine geçişini hızlandırdı.
14
15 · 636
Kādisiye Savaşı
⌖ Kādisiye, Kûfe’nin güneyi
TARAFLARRâşid halifelik ordusu ile Sâsânî İmparatorluğu ordusu
KOMUTANLARSa‘d b. Ebû Vakkās · Rüstem-i Ferruhzâd
Savaşın sebebi ve arka planı
Sâsânîler Irak’taki kayıpları geri almak, Müslümanlar ise sınırdaki sürekli karşı saldırı tehdidini kırmak istiyordu. Hz. Ömer geniş bir istişareyle ordunun başına Sa‘d b. Ebû Vakkās’ı getirdi.
Savaş nasıl gelişti?
Savaş birkaç gün sürdü. Sâsânî fillerinin ilk günlerde oluşturduğu baskıya karşı yeni taktikler geliştirildi. Suriye cephesinden gelen destek birlikleri ve gece boyunca devam eden şiddetli çarpışmalar dengenin değişmesinde etkili oldu. Rüstem’in ölümüyle Sâsânî düzeni çözüldü.
Sonuç
Sâsânî ordusu yenildi; Müslümanlar Medâin yönünde ilerleme imkânı buldu.
Tarihî etkisi
Kādisiye, Irak ve İran kapılarını açan temel dönüm noktalarından biri oldu. Sâsânî devletinin çözülme sürecini hızlandırdı ve Kûfe merkezli yeni idarî düzenin oluşmasına zemin hazırladı.
15
16 · 637
Celûlâ Savaşı
⌖ Celûlâ, Irak
TARAFLARRâşid halifelik ordusu ile geri çekilen Sâsânî kuvvetleri
KOMUTANLARHâşim b. Utbe · Sâsânî kumandanı Mihrân
Savaşın sebebi ve arka planı
Kādisiye ve Medâin’in kaybından sonra Sâsânî kuvvetleri kuzeydoğudaki geçiş yollarını tutarak Müslüman ilerleyişini durdurmaya çalıştı.
Savaş nasıl gelişti?
Sâsânî ordusu hendekler ve engellerle tahkim edilmiş bir savunma hattı kurdu. Kuşatma ve karşılıklı hücumlar uzun sürdü. Son aşamada savunma hattının çözülmesiyle açık alanda takip başladı.
Sonuç
Sâsânî kuvvetleri mağlup edildi; Hulvân ve çevresine giden yol açıldı.
Tarihî etkisi
Celûlâ, Irak’taki Sâsânî askerî varlığının önemli ölçüde sona ermesine ve İran içlerine uzanan güzergâhların denetlenmesine katkı sağladı.
16
21 · 642
Nihâvend Savaşı
⌖ Nihâvend, İran
TARAFLARRâşid halifelik ordusu ile Sâsânî kuvvetleri ve müttefikleri
KOMUTANLARNu‘mân b. Mukarrin · Sâsânî kumandanları
Savaşın sebebi ve arka planı
Sâsânîler farklı İran bölgelerinden kuvvet toplayarak Müslüman ilerleyişini durdurmak ve kaybedilen merkezleri geri almak için son büyük savunma girişimlerinden birini hazırladı.
Savaş nasıl gelişti?
Sâsânî ordusu korunaklı mevzilerde bekledi. Müslüman birliklerin geri çekiliyormuş izlenimi veren hareketi savunmacıları açık alana çıkardı. Çarpışma sırasında Nu‘mân b. Mukarrin hayatını kaybetti; komuta önceden belirlenen sıra içinde devam etti.
Sonuç
Sâsânî ordusu dağıldı ve merkezî askerî direnç büyük ölçüde kırıldı.
Tarihî etkisi
Kaynaklarda “fetihlerin fethi” diye anılan Nihâvend, İran’ın farklı bölgelerine yönelik ilerleyişin önünü açtı; ancak yerel direnişler daha uzun süre devam etti.
17
34 · 655
Zâtüssavârî Deniz Savaşı
⌖ Akdeniz’in doğusu, Finike açıklarıyla ilişkilendirilir
TARAFLARRâşid halifelik donanması ile Bizans donanması
KOMUTANLARAbdullah b. Sa‘d b. Ebû Serh · İmparator II. Konstans
Savaşın sebebi ve arka planı
Suriye ve Mısır kıyılarının güvenliği, Bizans’ın deniz üstünlüğü ve karşılıklı kıyı seferleri büyük bir donanma karşılaşmasını hazırladı.
Savaş nasıl gelişti?
Müslümanlar deniz savaşındaki tecrübe farkını azaltmak için gemileri birbirine bağlayarak çatışmayı güverte üzerinde yakın savaşa çevirdi. Direklerin çokluğu sebebiyle savaş “Zâtüssavârî” adıyla anıldı.
Sonuç
Bizans donanması ağır kayıp verdi ve imparator güçlükle çekildi.
Tarihî etkisi
Bu sonuç Doğu Akdeniz’de Bizans’ın tartışmasız üstünlüğünü sona erdirdi ve Müslüman donanmalarının büyük deniz harekâtları yapabilecek seviyeye ulaştığını gösterdi.
656–680
4 kayıtİlk İç Çatışmalar
18
Cemâziyelâhir 36 · Aralık 656
Cemel Vak‘ası
⌖ Basra yakınları
TARAFLARHz. Ali’ye bağlı kuvvetler ile Hz. Âişe, Talha ve Zübeyr’in çevresindeki kuvvetler
KOMUTANLARHz. Ali · Hz. Âişe · Talha b. Ubeydullah · Zübeyr b. Avvâm
Savaşın sebebi ve arka planı
Hz. Osman’ın öldürülmesinin ardından faillerin cezalandırılması, kamu düzeninin hangi sırayla kurulacağı ve yeni halifeye bağlılık meseleleri farklı siyasî tutumlara yol açtı.
Savaş nasıl gelişti?
Taraflar Basra çevresinde karşılaştı ve görüşmeler yaptı. Uzlaşma ihtimali bulunmasına rağmen kontrol dışı gelişmeler ve karşılıklı güvensizlik çatışmayı başlattı. Savaş, Hz. Âişe’nin bulunduğu devenin çevresinde yoğunlaştığı için bu adla anıldı.
Sonuç
Hz. Ali’nin kuvvetleri üstün geldi; Talha ve Zübeyr hayatını kaybetti. Hz. Âişe saygıyla Medine’ye gönderildi.
Tarihî etkisi
Cemel, Müslümanlar arasındaki ilk büyük iç savaş olarak derin bir kırılma oluşturdu. Olay değerlendirilirken sahâbeye saygı, rivayetlerin tenkidi ve dönemin siyasî şartları birlikte ele alınmalıdır.
19
37 · 657
Sıffîn Savaşı
⌖ Fırat kıyısındaki Sıffîn bölgesi
TARAFLARHz. Ali’nin Irak merkezli ordusu ile Muâviye b. Ebû Süfyân’ın Suriye ordusu
KOMUTANLARHz. Ali · Muâviye b. Ebû Süfyân · Amr b. Âs · Mâlik el-Eşter
Savaşın sebebi ve arka planı
Suriye Valisi Muâviye, Hz. Osman’ın katillerinin cezalandırılmasını öne sürerek Hz. Ali’ye biat etmedi. Halifelik otoritesi ve siyasî meşruiyet üzerindeki anlaşmazlık iki büyük ordunun karşılaşmasına yol açtı.
Savaş nasıl gelişti?
Uzun görüşmeler ve küçük çatışmaların ardından savaş şiddetlendi. Hz. Ali’nin tarafı üstünlük sağlamak üzereyken Muâviye ordusunda mushaf sayfalarının mızraklara kaldırılmasıyla hakeme başvurma çağrısı yapıldı. Hz. Ali, ordusundaki baskı üzerine tahkimi kabul etti.
Sonuç
Askerî bakımdan kesin bir sonuç çıkmadı. Hakem olayı ihtilafı çözmedi; aksine siyasî bölünmeyi derinleştirdi.
Tarihî etkisi
Sıffîn, Hâricîliğin ortaya çıkmasına, merkezî otoritenin zayıflamasına ve ileride Emevî iktidarının kurulmasına giden sürecin başlıca dönüm noktalarından biri oldu.
20
38 · 658
Nehrevan Savaşı
⌖ Nehrevan, Irak
TARAFLARHz. Ali’nin ordusu ile tahkimi reddeden Hâricî grup
KOMUTANLARHz. Ali · Abdullah b. Vehb er-Râsibî
Savaşın sebebi ve arka planı
Sıffîn’de tahkimi önce isteyen, ardından bunu kabul ettiği için Hz. Ali’yi suçlayan bir grup ordudan ayrıldı. Bazı Hâricîlerin şiddet eylemlerine yönelmesi ve kamu güvenliğinin bozulması çatışmayı hazırladı.
Savaş nasıl gelişti?
Hz. Ali önce görüşme ve geri dönüş çağrısı yaptı; gruptan ayrılanlara güvence verildi. Silahlı direnişte ısrar edenlerle Nehrevan’da savaş yapıldı.
Sonuç
Hâricî kuvvetlerin büyük bölümü etkisiz hale getirildi; ancak hareket bütünüyle ortadan kalkmadı.
Tarihî etkisi
Nehrevan, siyasî bir itirazın itikadî ve toplumsal bir harekete dönüşmesinin erken örneklerinden biridir. Hâricî gruplar daha sonra farklı bölgelerde yeniden ortaya çıktı.
21
10 Muharrem 61 · 10 Ekim 680
Kerbelâ Vak‘ası
⌖ Kerbelâ, Irak
TARAFLARHz. Hüseyin ve yakınları ile Emevî Kûfe valiliğine bağlı birlik
KOMUTANLARHz. Hüseyin · Ömer b. Sa‘d · Ubeydullah b. Ziyâd’ın yönetimindeki Kûfe idaresi
Savaşın sebebi ve arka planı
Muâviye’nin ölümünden sonra Yezîd’in halifeliğine biat meselesi, Kûfelilerin Hz. Hüseyin’e davet mektupları göndermesi ve ardından desteğin baskıyla dağılması trajedinin siyasî zeminini oluşturdu.
Savaş nasıl gelişti?
Hz. Hüseyin’in küçük kafilesi Kerbelâ’da durduruldu ve Kûfe’ye veya başka bir yere geçmesine izin verilmedi. Günler süren kuşatma ve suya erişimin kısıtlanmasının ardından 10 Muharrem’de çatışma yaşandı.
Sonuç
Hz. Hüseyin, aile fertleri ve yanındaki birçok kişi şehid edildi. Hayatta kalanlar Kûfe ve ardından Dımaşk’a götürüldü.
Tarihî etkisi
Kerbelâ klasik anlamda iki denk ordunun savaşı değil, İslam tarihinin en büyük siyasî ve ahlâkî facialarından biridir. Müslüman hafızasında adalet, zulme karşı duruş ve Ehl-i beyt sevgisinin merkezî sembolü olmuştur.
711–1086
3 kayıtEmevî, Abbâsî ve Endülüs
22
114 · 732
Puvatya (Tours) Savaşı
⌖ Tours–Poitiers arası, Frank toprakları
TARAFLAREndülüs Emevî birlikleri ile Frank ve müttefik kuvvetleri
KOMUTANLARAbdurrahman el-Gāfikī · Charles Martel
Savaşın sebebi ve arka planı
Endülüs’ten kuzeye yapılan askerî seferler, Akvitanya ve Frank bölgelerindeki siyasî mücadelelerle birleşti. Seferin kalıcı fetih mi yoksa geniş çaplı akın mı olduğu modern tarih yazımında tartışmalıdır.
Savaş nasıl gelişti?
İki ordu birkaç gün birbirini gözledi. Disiplinli Frank piyade düzenine karşı Endülüs süvarileri sonuç alamadı. Karargâh ve ganimetlerin tehdit altında olduğu haberi birlik düzenini bozdu; Abdurrahman el-Gāfikī savaşta öldü.
Sonuç
Endülüs ordusu gece geri çekildi; Franklar bölgedeki üstünlüğünü güçlendirdi.
Tarihî etkisi
Savaş Avrupa anlatılarında zaman zaman aşırı ölçüde “medeniyetleri kurtaran dönüm noktası” şeklinde sunulur. Güncel araştırmalar, sonucu önemli görmekle birlikte bu büyük iddiaları daha ihtiyatlı değerlendirir.
23
133 · 751
Talas Savaşı
⌖ Talas vadisi, Orta Asya
TARAFLARAbbâsî kuvvetleri ve Karluk müttefikleri ile Tang Çin ordusu
KOMUTANLARZiyâd b. Sâlih · Gao Xianzhi
Savaşın sebebi ve arka planı
Mâverâünnehir’de şehirler, ticaret yolları ve yerel hükümdarlıklar üzerindeki rekabet Abbâsîler ile Tang Çin’i arasında askerî karşılaşmaya dönüştü.
Savaş nasıl gelişti?
Çarpışma birkaç gün sürdü. Tang ordusundaki Karluk unsurların taraf değiştirmesi veya Abbâsîleri desteklemesi savaşın seyrini değiştirdi. Çin ordusu dar geçitlerden çekilirken ağır kayıp verdi.
Sonuç
Abbâsî tarafı üstün geldi; Tang nüfuzu bölgede geriledi. Ancak Çin’in Orta Asya’dan çekilmesinde kısa süre sonra başlayan An Lushan isyanı da belirleyiciydi.
Tarihî etkisi
Talas, Türk toplulukları ile İslam dünyasının siyasî yakınlaşmasında önemli bir aşama sayılır. Kâğıt yapımının esir ustalar yoluyla batıya geçtiği anlatısı yaygındır; bu aktarımın zamanı ve biçimi tarihçiler arasında tartışmalıdır.
27
479 · 23 Ekim 1086
Zellâka Savaşı
⌖ Batalyevs yakınları, Endülüs
TARAFLARMurâbıtlar ve Endülüs emirlikleri ile Kastilya Krallığı
KOMUTANLARYûsuf b. Tâşfîn · İşbîliye Emîri Mu‘temid · VI. Alfonso
Savaşın sebebi ve arka planı
Kastilya’nın Tuleytula’yı ele geçirmesi ve Endülüs emirlikleri üzerindeki baskıyı artırması üzerine mülûkü’t-tavâif yöneticileri Kuzey Afrika’daki Murâbıtlardan yardım istedi.
Savaş nasıl gelişti?
Müslüman ordusu Endülüs birlikleri ve Murâbıt ihtiyat kuvvetleri şeklinde düzenlendi. İlk saldırıları karşılayan Endülüs kuvvetleri zorlandığında Yûsuf b. Tâşfîn’in tuttuğu ihtiyat kuvveti devreye girdi ve Kastilya ordusunun kanat ile karargâhını baskı altına aldı.
Sonuç
VI. Alfonso yaralı olarak çekildi; Kastilya ordusu ağır yenilgiye uğradı.
Tarihî etkisi
Zellâka, Reconquista ilerleyişini bir süre durdurdu ve Murâbıtların Endülüs siyasetine doğrudan müdahalesinin önünü açtı.
1040–1243
5 kayıtSelçuklu Dönemi
24
431 · 23 Mayıs 1040
Dandanakan Savaşı
⌖ Merv yakınındaki Dandanakan
TARAFLARSelçuklu Türkmenleri ile Gazneli Devleti
KOMUTANLARTuğrul Bey · Çağrı Bey · Gazneli Sultan Mesud
Savaşın sebebi ve arka planı
Horasan’daki otlak, yerleşim ve siyasî hâkimiyet mücadelesi; Selçukluların giderek güçlenmesi ve Gaznelilerin onları bölgeden çıkarma isteği savaşı hazırladı.
Savaş nasıl gelişti?
Selçuklu birlikleri büyük Gazneli ordusuyla doğrudan ve uzun bir meydan savaşına girmek yerine hareketli süvari taktikleri kullandı. İkmal yollarına saldırılar, su kaynaklarının denetimi ve sürekli yıpratma Gazneli ordusunda yorgunluk ve çözülme oluşturdu.
Sonuç
Gazneli Sultan Mesud’un ordusu yenildi ve Horasan Selçukluların hâkimiyetine geçti.
Tarihî etkisi
Dandanakan, Büyük Selçuklu Devleti’nin fiilen kuruluşunu sağlayan savaş kabul edilir. Selçuklular kısa sürede İran, Irak ve Anadolu siyasetinin başlıca gücü haline geldi.
25
440 · 1048
Pasinler Savaşı
⌖ Pasinler ovası, Erzurum çevresi
TARAFLARSelçuklu kuvvetleri ile Bizans–Gürcü müttefik ordusu
KOMUTANLARİbrahim Yınal · Kutalmış · Liparit ve Bizans kumandanları
Savaşın sebebi ve arka planı
Selçuklu akınlarının Doğu Anadolu’ya ulaşması ve Bizans’ın Kafkasya sınırındaki hâkimiyetini korumak istemesi iki gücü büyük bir meydan savaşında karşı karşıya getirdi.
Savaş nasıl gelişti?
Savaş geniş ovada ve uzun saatler boyunca sürdü. Selçuklu hareketli süvari birlikleri müttefik ordunun kanatlarını zorladı. Gürcü kumandan Liparit esir alındı; Bizans birlikleri geri çekildi.
Sonuç
Selçuklular zafer kazandı ve Doğu Anadolu’daki hareket alanını genişletti.
Tarihî etkisi
Pasinler, Selçuklular ile Bizans arasındaki ilk büyük meydan karşılaşmalarından biridir. Malazgirt’e uzanan askerî ve siyasî sürecin erken bir aşamasını oluşturdu.
26
463 · 26 Ağustos 1071
Malazgirt Muharebesi
⌖ Malazgirt ovası, Muş
TARAFLARBüyük Selçuklu Devleti ile Bizans İmparatorluğu
KOMUTANLARSultan Alp Arslan · İmparator IV. Romanos Diogenes
Savaşın sebebi ve arka planı
Bizans, doğu sınırlarını güvenceye almak, Selçuklu akınlarını durdurmak ve kaybettiği kaleleri geri almak istedi. Alp Arslan ise Suriye seferinden dönerek Bizans ordusunu karşılamaya yöneldi.
Savaş nasıl gelişti?
Bizans ordusu farklı etnik ve siyasî unsurlardan oluşuyordu; Ahlat ve Malazgirt yönündeki bölünme koordinasyonu zayıflattı. Selçuklular hareketli süvari ve sahte çekilme taktiğiyle Bizans hatlarını uzattı. Akşam geri çekilme emri sırasında düzen bozuldu; artçı birliklerin desteği kesilince imparator kuşatıldı.
Sonuç
Bizans ordusu yenildi ve İmparator Romanos esir düştü. Alp Arslan imparatorla bir antlaşma yaptı ve onu serbest bıraktı; ancak Bizans’taki taht değişikliği antlaşmanın uygulanmasını engelledi.
Tarihî etkisi
Malazgirt tek başına Anadolu’nun hemen fethedilmesi anlamına gelmese de Bizans savunma düzenini sarstı, Türkmen yerleşimlerini hızlandırdı ve Anadolu’da yeni Türk-İslam siyasî oluşumlarının önünü açtı.
28
572 · 17 Eylül 1176
Miryokefalon Savaşı
⌖ Batı Anadolu’daki dar geçit; kesin yeri tartışmalıdır
TARAFLARAnadolu Selçuklu Devleti ile Bizans İmparatorluğu
KOMUTANLARII. Kılıcarslan · İmparator I. Manuel Komnenos
Savaşın sebebi ve arka planı
Bizans, Anadolu Selçuklu gücünü kırmak ve Konya’ya ilerleyerek iç bölgeleri yeniden denetlemek istedi. Büyük ve ağır teçhizatlı ordu dar vadiler üzerinden ilerledi.
Savaş nasıl gelişti?
Selçuklu birlikleri geçitleri tuttu, su ve ikmal imkânlarını zorlaştırdı ve yürüyüş halindeki uzun Bizans koluna farklı noktalardan saldırdı. Özellikle kuşatma araçlarını taşıyan birlikler büyük zarar gördü.
Sonuç
Bizans ordusu geri çekilmeyi kabul etti; bazı sınır tahkimatlarının yıkılması şartıyla anlaşma yapıldı.
Tarihî etkisi
Miryokefalon, Bizans’ın Anadolu’nun iç kesimlerini geri alma hedefinin ağır darbe aldığı bir dönüm noktasıdır. Anadolu Selçuklu hâkimiyetinin kalıcılığını güçlendirdi.
30
641 · 26 Haziran 1243
Kösedağ Savaşı
⌖ Kösedağ, Sivas–Erzincan hattı
TARAFLARAnadolu Selçuklu Devleti ile Moğol ordusu
KOMUTANLARII. Gıyâseddin Keyhusrev · Baycu Noyan
Savaşın sebebi ve arka planı
Moğolların İran ve Kafkasya’dan Anadolu sınırlarına ulaşması, Erzurum’un tahribi ve Selçuklu sarayındaki yönetim zafiyetleri büyük karşılaşmayı hazırladı.
Savaş nasıl gelişti?
Selçuklu ordusunda tecrübeli devlet adamlarının ihtiyatlı önerileri yerine erken hücum kararı uygulandı. Öncü birliklerin Moğol sahte çekilmesine kapılarak ana ordudan uzaklaşması düzeni bozdu. Panik büyüyünce sultan savaş alanından ayrıldı.
Sonuç
Anadolu Selçuklu ordusu ağır yenilgiye uğradı; Moğollar önemli şehir ve hazinelere ulaştı.
Tarihî etkisi
Kösedağ’dan sonra Anadolu Selçukluları İlhanlılara bağlı hale geldi. Merkezî otoritenin zayıflaması beyliklerin güçlenmesine ve Anadolu’daki siyasî yapının parçalanmasına yol açtı.
1187–1260
2 kayıtHaçlılar ve Moğollar
29
583 · 4 Temmuz 1187
Hıttîn Savaşı
⌖ Hıttîn boynuzları, Taberiye yakınları
TARAFLAREyyûbî ordusu ile Kudüs Haçlı Krallığı ordusu
KOMUTANLARSelâhaddîn-i Eyyûbî · Guy de Lusignan · Renaud de Châtillon
Savaşın sebebi ve arka planı
Haçlı baronları arasındaki siyasî gerilim, Renaud’nun antlaşmaları ihlal ederek ticaret ve hac kervanlarına saldırması ve Selâhaddin’in Mısır–Suriye birliğini kurması kapsamlı savaşı hazırladı.
Savaş nasıl gelişti?
Selâhaddin Haçlı ordusunu su kaynaklarından uzak, sıcak ve kurak araziye çekti. Taberiye’ye ilerleyen Haçlılar susuzluk, duman ve sürekli ok atışları altında düzenlerini kaybetti. Eyyûbî kuvvetleri çevreleme ve yıpratma taktiğiyle ana orduyu parçaladı.
Sonuç
Haçlı ordusunun büyük bölümü esir düştü veya dağıldı. Kudüs kralı esir alındı; Renaud öldürüldü ve kutsal haç relikvisi ele geçirildi.
Tarihî etkisi
Hıttîn zaferi, Kudüs dahil birçok şehrin kısa süre içinde Selâhaddin’e teslim olmasını sağladı ve Üçüncü Haçlı Seferi’nin başlıca sebebi oldu.
31
25 Ramazan 658 · 3 Eylül 1260
Aynicâlût Savaşı
⌖ Aynicâlût, Filistin
TARAFLARMemlük Devleti ile Moğol İlhanlı öncü ordusu ve müttefikleri
KOMUTANLARSultan Kutuz · Baybars · Ketboğa Noyan
Savaşın sebebi ve arka planı
Hülâgû’nun Bağdat’ı ele geçirip Suriye’ye ilerlemesi, Halep ve Dımaşk’ın düşmesi ve Mısır’a teslim çağrısı göndermesi Memlükleri doğrudan savaşa yöneltti.
Savaş nasıl gelişti?
Moğol ana ordusunun bir bölümü doğudaki taht gelişmeleri nedeniyle geri dönmüştü. Memlük ordusu Filistin’e ilerledi; Baybars’ın öncü birlikleri kontrollü geri çekilmeyle Moğolları uygun araziye çekti. Gizlenen birliklerin saldırısı ve Kutuz’un merkezde düzeni toparlamasıyla denge değişti.
Sonuç
Moğol ordusu yenildi ve Ketboğa öldürüldü. Memlükler Dımaşk ve Suriye’nin büyük kısmını denetim altına aldı.
Tarihî etkisi
Aynicâlût, Moğolların batıya doğru kesintisiz ilerleyişini durduran büyük dönüm noktasıdır. Memlüklerin Suriye ve Mısır’daki liderliğini pekiştirdi.
1302–1683
14 kayıtOsmanlı Dönemi
32
27 Temmuz 1302
Koyunhisar (Bafeus) Savaşı
⌖ İznik çevresi, Bafeus ovası
TARAFLAROsman Bey’in kuvvetleri ile Bizans bölge ordusu
KOMUTANLAROsman Bey · Georgios Mouzalon
Savaşın sebebi ve arka planı
Osmanlı uç kuvvetlerinin İznik ve Bursa çevresindeki baskısı, Bizans köylerinin ve yollarının güvenliğini tehdit edince bölgesel bir Bizans ordusu harekete geçti.
Savaş nasıl gelişti?
Bizans ordusu yerel birlikler ve ücretli askerlerden oluşuyordu. Osman Bey çevre uçlardan gelen kuvvetleri birleştirdi. Açık alandaki çarpışmada Bizans düzeni bozuldu ve birlikler kıyı kalelerine doğru çekildi.
Sonuç
Osman Bey’in kuvvetleri üstün geldi; Bizans’ın kırsal alandaki denetimi daha da zayıfladı.
Tarihî etkisi
Koyunhisar, Osmanlıların Bizans’a karşı kazandığı ilk büyük meydan zaferlerinden sayılır. Osman Bey’in siyasî itibarını artırdı ve Bursa–İznik hattındaki genişlemeyi hızlandırdı.
33
1389
I. Kosova Savaşı
⌖ Kosova Ovası
TARAFLAROsmanlı ordusu ile Sırp Prensi Lazar öncülüğündeki Balkan ittifakı
KOMUTANLARI. Murad · Bayezid ve Yakub Çelebi · Prens Lazar
Savaşın sebebi ve arka planı
Osmanlıların Balkan içlerine ilerleyişi ve bölgedeki prensliklerin bu ilerlemeyi durdurmak için geniş bir ittifak kurması büyük karşılaşmayı doğurdu.
Savaş nasıl gelişti?
Savaşın ayrıntıları farklı Osmanlı, Sırp ve Batılı kaynaklarda değişik biçimlerde anlatılır. İki tarafın merkez ve kanatları uzun süre mücadele etti. Osmanlı merkezinde I. Murad savaş alanında öldürüldü; Prens Lazar da ele geçirilip öldürüldü.
Sonuç
Osmanlı ordusu savaş alanında üstün kaldı; Bayezid hızla tahta geçti. Her iki taraf da ağır kayıp verdi.
Tarihî etkisi
Kosova, Balkan siyasî dengesini Osmanlı lehine değiştirdi. Sırp despotluğu kısa süre sonra Osmanlı üstünlüğünü tanıdı; olay Sırp millî hafızasında da merkezî bir yer edindi.
34
25 Eylül 1396
Niğbolu Savaşı
⌖ Niğbolu, Tuna kıyısı
TARAFLAROsmanlı Devleti ile Macar, Fransız, Burgonya ve diğer Avrupa kuvvetlerinden oluşan Haçlı ordusu
KOMUTANLARYıldırım Bayezid · Kral Sigismund · Fransız-Burgonya soyluları
Savaşın sebebi ve arka planı
Osmanlıların Balkanlardaki hızlı ilerleyişi ve İstanbul kuşatması, Macaristan öncülüğünde büyük bir Haçlı seferinin hazırlanmasına yol açtı.
Savaş nasıl gelişti?
Haçlı ordusu Niğbolu’yu kuşattı. Fransız ağır süvarileri ortak planı beklemeden Osmanlı ön hatlarına saldırdı; kazıklı savunma ve yokuşlu arazi ilerlemeyi yavaşlattı. Ardından Osmanlı ana kuvveti ve Sırp müttefik süvarileri karşı hücuma geçti.
Sonuç
Haçlı ordusu dağıldı; çok sayıda soylu esir alındı ve Kral Sigismund Tuna üzerinden kaçtı.
Tarihî etkisi
Niğbolu zaferi Osmanlıların Balkanlardaki hâkimiyetini sağlamlaştırdı ve Yıldırım Bayezid’in İslam dünyasındaki itibarını yükseltti.
35
28 Temmuz 1402
Ankara Savaşı
⌖ Çubuk Ovası, Ankara
TARAFLAROsmanlı Devleti ile Timur İmparatorluğu
KOMUTANLARYıldırım Bayezid · Timur
Savaşın sebebi ve arka planı
Anadolu beyliklerinin Osmanlı hâkimiyetine alınması, iki hükümdarın nüfuz alanlarının kesişmesi, karşılıklı himaye talepleri ve sert mektuplaşmalar çatışmayı kaçınılmaz hale getirdi.
Savaş nasıl gelişti?
Timur Ankara’ya ulaşarak su kaynaklarını denetledi. Uzun yürüyüşten çıkan Osmanlı ordusu yorgundu. Savaş sırasında bazı Anadolu beyliği birlikleri eski beylerinin tarafına geçti; Kara Tatar birliklerinin kopması da Osmanlı düzenini zayıflattı. Bayezid’in merkez kuvvetleri uzun süre direndi.
Sonuç
Osmanlı ordusu yenildi ve Yıldırım Bayezid esir düştü.
Tarihî etkisi
Ankara yenilgisi Fetret Devri’ni başlattı; Osmanlı şehzadeleri arasında yaklaşık on bir yıl süren taht mücadelesi yaşandı. Balkanlardaki Osmanlı varlığı ise bütünüyle ortadan kalkmadı.
36
10 Kasım 1444
Varna Savaşı
⌖ Varna, Karadeniz kıyısı
TARAFLAROsmanlı Devleti ile Macaristan–Polonya öncülüğündeki Haçlı ordusu
KOMUTANLARII. Murad · Kral III. Władysław · János Hunyadi
Savaşın sebebi ve arka planı
Edirne–Segedin barışının ardından Avrupa ittifakı Osmanlı’daki taht değişikliğini fırsat bilerek antlaşmayı bozdu ve Balkanlardan ilerledi. Tahttan çekilmiş olan II. Murad yeniden ordunun başına çağrıldı.
Savaş nasıl gelişti?
Haçlı ordusu kıyı ile göl arasındaki dar alanda mevzilendi. Hunyadi’nin saldırıları Osmanlı kanatlarını zorladı. Kral Władysław’ın merkezdeki yeniçeri hattına erken ve doğrudan hücumu başarısız oldu; kral öldürülünce ittifak ordusunun düzeni çözüldü.
Sonuç
Osmanlı ordusu kesin zafer kazandı; Haçlı seferi sona erdi.
Tarihî etkisi
Varna, Osmanlıların Balkanlardan çıkarılma ihtimalini önemli ölçüde azalttı ve İstanbul’un fethine giden süreçte batı cephesini daha güvenli hale getirdi.
37
17–20 Ekim 1448
II. Kosova Savaşı
⌖ Kosova Ovası
TARAFLAROsmanlı Devleti ile János Hunyadi yönetimindeki Macar ve müttefik ordusu
KOMUTANLARII. Murad · János Hunyadi
Savaşın sebebi ve arka planı
Hunyadi, Varna yenilgisinden sonra Balkan müttefiklerini yeniden bir araya getirerek Osmanlı hâkimiyetini kırmak istedi. Sırp Despotu Branković’in desteğini alamadan güneye ilerledi.
Savaş nasıl gelişti?
Üç güne yayılan savaşta karşılıklı top, piyade ve süvari hücumları gerçekleşti. Osmanlı merkez savunması saldırıları karşıladı; kanatlardaki süvari manevraları Haçlı ordusunu çevreleme baskısı altına aldı. Gece saldırıları da kesin sonuç vermedi.
Sonuç
Hunyadi geri çekildi ve ordusu dağıldı. Osmanlılar savaş alanında kaldı.
Tarihî etkisi
II. Kosova, Balkanlarda Osmanlı üstünlüğünü uzun süre tartışılmaz hale getirdi. İstanbul’un fethi öncesinde büyük bir kara ittifakı tehdidini ortadan kaldırdı.
38
29 Mayıs 1453
İstanbul’un Fethi
⌖ Konstantinopolis / İstanbul
TARAFLAROsmanlı Devleti ile Bizans İmparatorluğu ve şehir savunucuları
KOMUTANLARFâtih Sultan Mehmed · XI. Konstantinos · Giovanni Giustiniani
Savaşın sebebi ve arka planı
İstanbul’un Osmanlı toprakları arasında stratejik bir engel oluşturması, Bizans’ın Osmanlı taht mücadelelerindeki rolü ve Boğazların denetimi fetih hedefini güçlendirdi.
Savaş nasıl gelişti?
Kuşatma yaklaşık elli dört gün sürdü. Rumeli Hisarı Boğaz geçişini denetledi; büyük toplar kara surlarını sürekli dövdü. Osmanlı donanmasının bir bölümü karadan Haliç’e indirildi. Lağım, kule ve genel hücum girişimlerinden sonra 29 Mayıs sabahı çok yönlü son saldırı yapıldı.
Sonuç
Şehir Osmanlıların eline geçti; Bizans İmparatorluğu sona erdi. İstanbul Osmanlı başkenti yapıldı ve yeniden iskân edildi.
Tarihî etkisi
Fetih, Osmanlı Devleti’ni imparatorluk ölçeğine taşıdı; Akdeniz, Karadeniz ve Avrupa siyasî dengelerini değiştirdi. Şehir sonraki yüzyıllarda büyük bir İslam kültür, ilim ve ticaret merkezi oldu.
39
23 Ağustos 1514
Çaldıran Savaşı
⌖ Çaldıran Ovası, Doğu Anadolu
TARAFLAROsmanlı Devleti ile Safevî Devleti
KOMUTANLARYavuz Sultan Selim · Şah İsmail
Savaşın sebebi ve arka planı
Anadolu’daki Safevî siyasî-dinî etkisi, sınır rekabeti, karşılıklı propaganda ve iki devletin Doğu Anadolu üzerindeki hâkimiyet mücadelesi çatışmayı hazırladı.
Savaş nasıl gelişti?
Safevîler yakıp yıkma ve geri çekilme taktikleriyle Osmanlı ordusunun ikmalini zorlaştırdı. Meydan savaşında Safevî süvarileri kanatlarda etkili hücumlar yaptı; ancak Osmanlı topçusu ve ateşli silahlarla desteklenen yeniçeri hattı merkezde belirleyici oldu.
Sonuç
Safevî ordusu yenildi; Şah İsmail savaş alanından çekildi ve Osmanlılar kısa süreliğine Tebriz’e girdi.
Tarihî etkisi
Çaldıran, Doğu Anadolu’daki Osmanlı hâkimiyetini güçlendirdi ve Osmanlı–Safevî sınır mücadelesinin uzun vadeli çerçevesini belirledi. Mezhep farklılıklarının siyasî rekabetle iç içe geçtiği hassas bir olaydır.
40
24 Ağustos 1516
Mercidâbık Savaşı
⌖ Mercidâbık, Halep kuzeyi
TARAFLAROsmanlı Devleti ile Memlük Sultanlığı
KOMUTANLARYavuz Sultan Selim · Kansu Gavri
Savaşın sebebi ve arka planı
Osmanlı–Memlük nüfuz rekabeti, Dulkadıroğulları meselesi, Safevî tehdidine karşı izlenecek politika ve Suriye geçiş yollarının denetimi ilişkileri savaşa sürükledi.
Savaş nasıl gelişti?
Memlük süvarileri başlangıçta güçlü saldırılar yaptı. Osmanlı ateşli silahları, topçu düzeni ve daha bütünlüklü komuta sistemi zamanla üstünlük sağladı. Bazı Memlük emirlerinin savaş sırasındaki tutumu da ordunun düzenini etkiledi; Sultan Kansu Gavri hayatını kaybetti.
Sonuç
Memlük ordusu yenildi; Halep, Şam ve Suriye şehirleri Osmanlı yönetimine geçti.
Tarihî etkisi
Mercidâbık, Memlük devletinin Suriye’deki hâkimiyetini sona erdirdi ve Osmanlı ordusuna Mısır yolunu açtı.
41
22 Ocak 1517
Ridâniye Savaşı
⌖ Ridâniye, Kahire yakınları
TARAFLAROsmanlı Devleti ile Memlük Sultanlığı
KOMUTANLARYavuz Sultan Selim · Tomanbay
Savaşın sebebi ve arka planı
Mercidâbık yenilgisinden sonra Memlükler yeni sultan Tomanbay yönetiminde Mısır’ı savunmaya hazırlandı. Osmanlıların teslim ve tâbiiyet talepleri reddedildi.
Savaş nasıl gelişti?
Memlükler Ridâniye’de hendek, top ve tahkimatlarla doğrudan saldırıyı bekledi. Osmanlı ordusu ana savunma hattını dolaşan bir manevrayla beklenmeyen yönden hücum etti. Ardından Kahire içinde de şiddetli sokak çatışmaları yaşandı.
Sonuç
Memlük ordusu yenildi; Tomanbay daha sonra yakalanıp idam edildi. Kahire ve Mısır Osmanlı yönetimine geçti.
Tarihî etkisi
Ridâniye, Memlük Sultanlığı’nı sona erdirdi. Mısır, Suriye ve Hicaz’ın Osmanlı siyasî sistemine bağlanmasıyla devletin İslam dünyasındaki ağırlığı büyük ölçüde arttı.
42
29 Ağustos 1526
Mohaç Meydan Muharebesi
⌖ Mohaç ovası, Macaristan
TARAFLAROsmanlı Devleti ile Macaristan Krallığı
KOMUTANLARKanûnî Sultan Süleyman · Kral II. Lajos
Savaşın sebebi ve arka planı
Belgrad’ın fethinden sonra sınır gerilimi, Macaristan’ın Osmanlı taleplerini reddetmesi ve Orta Avrupa’daki güç mücadelesi büyük sefere yol açtı.
Savaş nasıl gelişti?
Macar ağır süvarisinin hızlı saldırısı Osmanlı merkezini hedefledi. Osmanlı planı hücumu kontrollü biçimde içeri almak, kanatlardan baskı kurmak ve topçu–tüfek hattının önüne çekmekti. Kısa sürede Macar ordusunun düzeni çözüldü; geri çekilme bataklık ve su engelleri nedeniyle ağır kayba dönüştü.
Sonuç
Macar ordusu dağıldı ve Kral II. Lajos hayatını kaybetti. Budin kısa süre sonra Osmanlı ordusunun eline geçti.
Tarihî etkisi
Mohaç, bağımsız Ortaçağ Macar Krallığı’nın sonunu hazırladı ve Orta Avrupa’da Osmanlı–Habsburg rekabetinin uzun dönemini başlattı.
43
28 Eylül 1538
Preveze Deniz Savaşı
⌖ Preveze ve Arta Körfezi açıkları
TARAFLAROsmanlı donanması ile Papalık, Venedik, İspanya ve müttefiklerinden oluşan Kutsal İttifak donanması
KOMUTANLARBarbaros Hayreddin Paşa · Andrea Doria
Savaşın sebebi ve arka planı
Osmanlıların Ege ve Akdeniz’de genişlemesi üzerine Avrupa deniz güçleri büyük bir ortak donanmayla Osmanlı üstünlüğünü kırmak istedi.
Savaş nasıl gelişti?
Barbaros kıyı topçusu, sığ sular ve rüzgâr şartlarını kendi lehine kullandı. Daha büyük fakat komutası parçalı ittifak donanması uygun savaş düzeni kurmakta zorlandı. Osmanlı kadırgaları hareket kabiliyetiyle seçilmiş hedeflere yoğunlaştı.
Sonuç
Kutsal İttifak donanması geri çekildi; Osmanlılar çok daha az kayıpla savaş alanında üstün kaldı.
Tarihî etkisi
Preveze, Osmanlı deniz gücünün 16. yüzyıl ortalarında Doğu ve Orta Akdeniz’deki üstünlüğünü pekiştirdi. Deniz ticareti ve kıyı savunması üzerinde uzun süreli etki yarattı.
44
7 Ekim 1571
İnebahtı Deniz Savaşı
⌖ İnebahtı Körfezi, Yunanistan
TARAFLAROsmanlı donanması ile İspanya, Venedik, Papalık ve müttefiklerinden oluşan Kutsal İttifak
KOMUTANLARMüezzinzâde Ali Paşa · Don Juan de Austria
Savaşın sebebi ve arka planı
Osmanlıların Kıbrıs’ı fethetmesi Avrupa deniz güçlerini yeni bir ittifakta birleştirdi. Her iki taraf Akdeniz’deki deniz yolları ve üsler üzerinde üstünlük arıyordu.
Savaş nasıl gelişti?
Dar alandaki büyük donanmalar cephe düzeninde karşılaştı. İttifak gemilerindeki ateş gücü, Venedik kalyonlarının konumu ve Osmanlı komuta merkezinin kaybı savaşın seyrini belirledi. Uluç Ali Paşa bir bölüm donanmayı kurtarmayı başardı.
Sonuç
Osmanlı donanması ağır yenilgiye uğradı; çok sayıda gemi kaybedildi ve Ali Paşa öldü.
Tarihî etkisi
İnebahtı Avrupa’da büyük psikolojik etki oluşturdu. Osmanlı donanması kısa sürede yeniden kuruldu ve Kıbrıs elde tutuldu; ancak yetişmiş denizci kaybının telafisi gemi yapımından daha zor oldu.
45
Temmuz–Eylül 1683
II. Viyana Kuşatması ve Savaşı
⌖ Viyana
TARAFLAROsmanlı ordusu ve bağlı kuvvetler ile Habsburg savunması; şehri kurtarmaya gelen Lehistan–İmparatorluk ittifakı
KOMUTANLARMerzifonlu Kara Mustafa Paşa · III. Jan Sobieski · Lorraine Dükü Charles
Savaşın sebebi ve arka planı
Orta Macaristan’daki siyasî mücadele, Tökeli İmre’nin Osmanlı desteği araması ve Habsburglarla uzun süren sınır rekabeti Viyana üzerine büyük sefere dönüştü.
Savaş nasıl gelişti?
Osmanlı ordusu şehri kuşattı; lağım savaşlarıyla surlarda gedikler açıldı. Kuşatma uzarken ikmal, zamanlama ve dış savunma sorunları büyüdü. Avrupa yardım ordusu Kahlenberg üzerinden geldi ve 12 Eylül’de Osmanlı kuşatma hatlarına toplu saldırı yaptı.
Sonuç
Osmanlı ordusu kuşatmayı kaldırıp geri çekildi. Kara Mustafa Paşa daha sonra görevden alındı ve idam edildi.
Tarihî etkisi
Viyana başarısızlığı Kutsal İttifak savaşlarını başlattı. Osmanlılar sonraki yıllarda Orta Avrupa’da geniş toprak kayıpları yaşadı; 1699 Karlofça Antlaşması yeni güç dengesini resmileştirdi.
OKUMA NOTU
Tarihî olayları değerlendirirken
Bir savaşın tarihi, katılan asker sayısı, kayıp miktarı veya belirli bir taktiğin ayrıntısı farklı kaynaklarda değişebilir. Bu sayfa, temel kronolojiyi ve yaygın kabul gören çerçeveyi sadeleştirerek sunar. Özellikle Cemel, Sıffîn, Kerbelâ ve mezhep–siyaset ilişkili olaylar polemik diliyle değil; kaynak tenkidi, sahâbeye ve Ehl-i beyt’e saygı, insan kaybının ağırlığı ve ortak tarih bilinci gözetilerek okunmalıdır.
İleri okuma ve doğrulama
Özetlerde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin ilgili maddeleri ve klasik siyer/tarih kaynaklarında ortaklaşan ana çerçeve esas alınmıştır.
GazveHz. Peygamber dönemindeki seferlerin genel listesi ve kavramsal çerçeve →Bedir GazvesiSavaşın hazırlığı, seyri, esirler ve sonuçları →Uhud GazvesiOkçular tepesi, savaşın safhaları ve Medine’ye etkisi →Hendek Gazvesiİttifak ordusu, hendek savunması ve kuşatma →Yermük SavaşıBizans cephesi ve Suriye’de değişen hâkimiyet →Kādisiye SavaşıSâsânî cephesi, savaş günleri ve Irak’ın fethi →Malazgirt Muharebesi1071 seferi, meydan savaşı ve Anadolu’ya etkisi →Hıttîn SavaşıSelâhaddin’in sefer planı ve Kudüs yolunun açılması →