Ana Sayfa›İslam Tarihi

610’DAN GÜNÜMÜZE · OLAYLAR, İNSANLAR, MEDENİYET

İslam tarihini bütünüyle keşfedin

Bir tarih cetvelinden fazlası: vahyin başladığı ortamı, toplumların dönüşümünü, devletleri, ilim ve sanat mirasını; sebep–sonuç ilişkileri ve güvenilir kaynaklarla birlikte inceleyin.

Kronolojiye başla Konulara göre incele

1400+ yıllık tarih10 ana dönem9 konu alanı15 önemli şahsiyet

BAŞLARKEN

İslam tarihi nasıl okunmalı?

İslam tarihi yalnız savaşların ve hükümdarların sıralanması değildir. Vahyin insan ve toplum üzerindeki etkisi; hukuk, eğitim, ekonomi, şehir hayatı, sanat, bilim ve farklı kültürlerle karşılaşma da bu tarihin parçasıdır.

Tarihî bir rivayet ile dinî hüküm aynı şey değildir. Kaynakların yazıldığı dönem, müellifin yöntemi ve farklı rivayetler birlikte değerlendirilmelidir. Tartışmalı konularda tek anlatı kesin gerçek gibi sunulmamalıdır.

ZAMAN ÇİZGİSİ

Başlangıçtan günümüze ana dönemler

Her dönemi yalnız tarihiyle değil, onu hazırlayan şartlar ve bıraktığı sonuçlarla okuyun.

610

İlk vahiy

Hira’da başlayan vahiy, Mekke’de tevhid çağrısının ve ilk Müslüman toplumun temelini attı.

622

Hicret ve Medine

Mekke’den Medine’ye hicretle yeni bir toplum düzeni kuruldu; muhacir–ensar kardeşliği ve Medine sözleşmesi öne çıktı.

624–630

Mücadele ve barış

Bedir, Uhud ve Hendek’in ardından Hudeybiye Antlaşması yapıldı; 630’da Mekke fethedildi.

632–661

Dört Halife

Hz. Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Ali dönemlerinde birlik, kurumlaşma, fetihler ve iç siyasî sınamalar yaşandı.

661–750

Emevîler

Başkent Şam’a taşındı; idarî yapı gelişti, İslâm coğrafyası Endülüs’ten Orta Asya’ya kadar genişledi.

750–1258

Abbâsîler

Bağdat merkezli siyasî ve ilmî canlılık; tercüme hareketi, fıkıh, hadis, kelâm, tıp ve matematikte büyük birikim oluştu.

756–1492

Endülüs

Kurtuba başta olmak üzere şehirler eğitim, mimari ve kültür merkezlerine dönüştü; Müslüman varlığı farklı hanedanlarla sürdü.

1040–1308

Büyük Selçuklu ve Anadolu

Selçuklular siyasî birlik, medrese ağı ve Anadolu’nun dönüşümünde belirleyici oldu.

1299–1922

Osmanlılar

Beylikten çok kıtalı devlete uzanan süreçte hukuk, vakıf, şehir, sanat ve ilim kurumları gelişti.

19–21. yy.

Modern dönem

Sömürgecilik, ulus devletler, ıslahatlar, göçler ve çağdaş dinî düşünce Müslüman toplumları yeniden şekillendirdi.

KURUCU DÖNEM

Asr-ı Saâdet: vahiyden topluma

Vahiy öncesi Arabistan

Kabile yapısı, Mekke’nin ticaret ve hac merkezi oluşu, şiir kültürü, dinî çeşitlilik ve toplumsal eşitsizlikler İslam’ın doğduğu ortamı şekillendirdi.

Mekke dönemi

Tevhid, ahiret, adalet ve güzel ahlâk çağrısı; ilk Müslümanlar, baskılar, Habeşistan hicretleri, boykot, hüzün yılı ve Akabe biatları.

Hicret ve yeni toplum

Hicret yalnız yer değişikliği değil, Medine’de güvenli ve örgütlü bir toplumun kuruluşuydu. Mescid, kardeşlik ve ortak hukuk düzeni yeni hayatın merkezindeydi.

Medine dönemi

Bedir, Uhud, Hendek; kabilelerle ilişkiler, Hudeybiye barışı, elçiler ve mektuplar, Mekke’nin fethi, Huneyn, Tebük ve Veda Haccı.

Hz. Muhammed’in ayrıntılı hayatını okuyun →

SİYASÎ TARİH

Halifelikler, devletler ve hanedanlar

Merkezler ve sınırlar değişirken yönetim, toplum ve kültür de değişti.

Hulefâ-yi Râşidîn

Ridde olayları, fetihler, divan ve beytülmâl gibi kurumlar, mushaf çalışmaları ve ilk iç çatışmalar.

632–661 · Medine / Kûfe

Emevîler

Şam merkezli hanedan yönetimi, idarî dil ve para reformları, genişleme ve Arap–mevâlî ilişkileri.

661–750 · Şam

Abbâsîler

Bağdat’ın kuruluşu, çok kültürlü bürokrasi, tercüme hareketi ve bölgesel hanedanların yükselişi.

750–1258 · Bağdat

Endülüs ve Mağrib

Endülüs Emevîleri, mülûkü’t-tavâif, Murâbıtlar, Muvahhidler, Nasrîler ve Akdeniz dünyası.

756–1492 · Kurtuba / Gırnata

Selçuklular

Doğu İslam dünyasında siyasî birlik, Nizâmiye medreseleri, Anadolu’nun Türkleşmesi ve yeni şehir ağları.

11–14. yüzyıl

Eyyûbîler ve Memlükler

Haçlı seferleri karşısında mücadele, Kudüs, Kahire merkezli ilim hayatı ve Moğollara karşı Aynicâlût.

1171–1517

Osmanlılar

Balkanlar, Anadolu ve Arap vilâyetlerini kapsayan uzun ömürlü düzen; vakıf, medrese, millet ve merkez teşkilâtı.

1299–1922 · Bursa / Edirne / İstanbul

Safevîler ve Bâbürlüler

İran ve Hindistan’da güçlü devlet gelenekleri; mezhep siyaseti, saray kültürü, mimari ve sanat üretimi.

16–19. yüzyıl

KONU KÜTÜPHANESİ

İslam medeniyetini bütün yönleriyle inceleyin

Kur’an ve vahiy tarihi

Vahyin nüzulü, mushafın toplanması, kıraatler, tefsir geleneği ve Kur’an ilimlerinin gelişimi.

Konuyu aç →02

Siyer ve peygamberlik

Hz. Muhammed’in Mekke ve Medine yılları, tebliği, ailesi, ahlâkı, gazveleri ve bıraktığı miras.

Konuyu aç →03

Sahabe nesli

Muhacirler, ensar, ilim ve rivayet halkaları; sahabenin siyasî ve toplumsal hayattaki rolleri.

Konuyu aç →04

Hadis ve sünnet

Rivayet, tedvin, hadis kitapları, isnad tenkidi ve sünnetin dinî bilgi içindeki yeri.

Konuyu aç →05

Fıkıh ve mezhepler

Hüküm çıkarma yöntemleri, hukuk ekolleri, ibadetler, muamelât ve mezheplerin tarihî oluşumu.

Konuyu aç →06

İtikad ve düşünce

Kelâm ekolleri, temel inanç tartışmaları, felsefe, tasavvuf ve ahlâk düşüncesinin seyri.

Konuyu aç →07

Bilim ve eğitim

Mescid, küttâb ve medreseler; astronomi, matematik, tıp, coğrafya ve tercüme faaliyetleri.

Konuyu aç →08

Sanat ve mimari

Cami, medrese, külliye, hat, tezhip, minyatür ve şehir estetiğinin dönemlere göre gelişimi.

Konuyu aç →09

Toplum ve kurumlar

Vakıf, beytülmâl, kadılık, çarşı, aile, eğitim, sağlık ve sosyal yardımlaşma kurumları.

Konuyu aç →

İNSANLAR

Tarihe yön veren şahsiyetler

Bu seçki başlangıç noktasıdır; siyasî liderlerle beraber âlim, düşünür ve sanat insanlarını da içerir.

Hz. Ebû Bekir

Birliğin korunması ve Kur’an’ın mushaf hâlinde toplanması süreci

Hz. Ömer

İdarî kurumlar, takvim ve genişleyen coğrafyanın yönetimi

Hz. Osman

Mushaf nüshalarının çoğaltılması ve denizcilik faaliyetleri

Hz. Ali

İlim, adalet anlayışı ve ilk iç siyasî mücadeleler

Ömer b. Abdülazîz

Adalet ve ıslahat vurgusuyla anılan Emevî halifesi

İmam Ebû Hanîfe

Hanefî fıkıh ekolünün oluşumunda öncü âlim

İmam Mâlik

Medine ilim geleneği ve el-Muvaṭṭaʾ

İmam Şâfiî

Fıkıh usulünün sistemleşmesinde belirleyici isim

Ahmed b. Hanbel

Hadis merkezli ilim geleneğinin büyük temsilcisi

İmam Buhârî

Hadislerin tasnif ve tenkidinde önde gelen muhaddis

Fârâbî ve İbn Sînâ

Felsefe, mantık ve tıp alanlarında etkili düşünürler

İmam Gazzâlî

Fıkıh, kelâm, ahlâk ve tasavvufu birlikte ele alan âlim

Selâhaddîn Eyyûbî

Kudüs’ün yeniden fethi ve siyasî birlik mücadelesi

Fâtih Sultan Mehmed

İstanbul’un fethi, ilim ve imar faaliyetleri

Mimar Sinan

Osmanlı mimarisinin klasik üslubunu zirveye taşıyan mimar

TARİH SÖZLÜĞÜ

Temel kavramlar

Hicret

İnancı yaşayabilmek için yurdu terk etme; özel olarak 622’de Mekke’den Medine’ye göç.

Hilâfet

Hz. Peygamber’den sonra Müslüman toplumun siyasî-idarî liderliği için kullanılan kurum.

Biat

Yöneticiye bağlılık ve meşru işlerde itaat sözü.

Şûra

Ortak meselelerin danışma ve istişare yoluyla değerlendirilmesi.

Fetih

Bir beldenin hâkimiyet altına alınması; yalnız askerî değil siyasî ve toplumsal sonuçları olan süreç.

Fitne

Tarih yazımında özellikle ilk iç savaşlar ve toplumsal-siyasî sınamalar için kullanılan kavram.

Mevâlî

İlk dönem kaynaklarında Arap olmayan Müslüman topluluklar için kullanılan tarihî terim.

Vakıf

Bir malın gelirini sürekli biçimde dinî veya toplumsal faydaya tahsis eden kurum.

YAKIN TARİH

Modern dünyada Müslüman toplumlar

18. yüzyıl sonlarından itibaren askerî ve iktisadî güç dengeleri, sömürgecilik ve reform hareketleri İslam dünyasında yeni sorular doğurdu. Osmanlı modernleşmesi, hilâfetin kaldırılması, ulus devletlerin kuruluşu, bağımsızlık hareketleri, Filistin meselesi, göç ve diaspora tecrübeleri yakın tarihin ana başlıklarıdır.

Çağdaş dönemi anlamak için ülkelerin farklı sömürge ve hukuk tecrübelerini, yerel toplumları ve mezhep çeşitliliğini tek kalıba sokmadan incelemek gerekir.

İnceleme başlıklarıIslahat ve modernleşmeSömürgecilik ve bağımsızlıkUlus devletler ve yeni kurumlarÇağdaş İslam düşüncesiGöç, diaspora ve küreselleşme

GÜVENİLİR OKUMA

Kaynaklar ve okuma yöntemi

TDV İslâm AnsiklopedisiKavramlar, kişiler, devletler ve şehirler için akademik maddeler.Diyanet · Hadislerle İslâmHadis merkezli, açıklamalı ve tematik dinî bilgi külliyatı.Kur’an YoluAyet mealleri ve tefsir açıklamalarıyla ilk dönem olaylarının Kur’anî bağlamı.

Not: Tarihî tarihlendirmelerde ve olayların ayrıntılarında kaynaklar arasında farklı rivayetler bulunabilir. Sayfa, tartışmalı rivayetleri inanç esası gibi sunmaz; yeni içerikler kaynak kontrolünden sonra eklenir.